در رفتگی فک (jaw dislocation) به حالتی گفته میشود که فک از محل طبیعی خود در مفصل فکی-گیجگاهی (TMJ) خارج شود. این مفصل در محل تلاقی استخوان فک پایین (منذل) با استخوان جمجمه قرار دارد و مسئول حرکت فک به بالا و پایین و به طرفین است. علائم دررفتگی فک شامل، درد شدید در فک، جلو آمدن فک پایین نسبت به فک بالا، نامرتب شدن ردیف دندانها، مشکل در گاز زدن غذا، ناتوانی در بستن کامل دهان، خارج شدن بزاق از دهان، مشکل در صحبت کردن و … . در ادامه دکتر مهدی ابریشمی متخصص بازسازی فک در اصفهان، علائم و درمان این بیماری را شرح می دهند.
از کجا بفهمیم فک در رفته؟
دررفتگی فک، به ویژه فک پایین، علائم مشخصی دارد که میتوان به کمک آنها متوجه این مشکل شد. برخی از نشانهها و علائم رایج دررفتگی فک عبارتند از:
- فرد نمیتواند دهان خود را به طور کامل ببندد و فک در وضعیت باز باقی میماند.
- درد ناگهانی و شدید در ناحیه فک، به ویژه در نزدیکی گوش، که ممکن است به اطراف صورت یا گردن هم کشیده شود.
- به دلیل عدم توانایی در حرکت طبیعی فک، صحبت کردن و جویدن غذا به شدت دشوار یا غیرممکن میشود.
- ممکن است تورم و قرمزی در ناحیه فک، به خصوص در نزدیکی مفصل فک (مفصل گیجگاهی فکی) مشاهده شود.
- هنگام باز یا بسته کردن دهان، صدای کلیک یا صدای ترقترق از فک شنیده شود.
- ممکن است فک به نظر کج یا ناهمتراز باشد و موقعیت غیرطبیعی آن نسبت به صورت قابل مشاهده باشد.
- از آنجا که مفصل فک نزدیک گوش است، درد یا احساس فشار در گوشها ممکن است احساس شود.
- در برخی موارد، فک ممکن است در موقعیت باز یا نیمه باز قفل شود و فرد نتواند آن را به حالت عادی بازگرداند.
- گاهی در کنار علائم فکی، فرد ممکن است احساس سرگیجه یا سردرد داشته باشد.
پس اگر این علائم را دارید؛ باید به سرعت به پزشک یا جراح فک و صورت مراجعه کنید. پزشک از طریق معاینه و بررسیهای بیشتر مانند تصویربرداری اشعه ایکس یا MRI میتواند دررفتگی فک را تشخیص دهد و درمان مناسب را ارائه دهد.
علائم در رفتگی فک پایین
در رفتگی فک پایین، حالتی است که در آن استخوان فک پایین (منذل) از محل طبیعی خود در مفصل فکی-گیجگاهی (TMJ) خارج میشود. این وضعیت ممکن است به دلایل مختلفی رخ دهد؛ مانند ضربه مستقیم به فک یا باز کردن بیش از حد دهان. در اینجا به علائم رایج در رفتگی فک پایین اشاره شده است:
- درد تیز و شدیدی در ناحیه فک پایین، به ویژه در نزدیکی گوشها حس میشود.
- فک ممکن است به سمت جلو یا یک طرف کشیده شود و شکل طبیعی خود را از دست دهد.
- در برخی موارد، تورم یا التهاب در اطراف مفصل فکی-گیجگاهی و اطراف فک پایین مشاهده میشود.
- به دلیل نزدیک بودن مفصل فکی-گیجگاهی به گوش، در برخی موارد ممکن است کاهش موقت شنوایی رخ دهد.
در صورت بروز علائم در رفتگی فک پایین، باید فوراً به پزشک یا دندانپزشک مراجعه کرد تا فک به محل طبیعی خود بازگردانده شود. از تلاش برای جا انداختن فک به صورت خودسرانه پرهیز کنید؛ زیرا این کار میتواند باعث آسیب بیشتر شود. در موارد شدید یا تکرار شونده؛ ممکن است نیاز به جراحی یا استفاده از بریسهای فکی برای تثبیت مفصل باشد.
درمان در رفتگی فک پایین
درمان دررفتگی فک پایین بستگی به شدت دررفتگی و علت آن دارد. معمولاً اقدامات درمانی زیر برای مدیریت دررفتگی فک پایین انجام میشود:
جا انداختن فک (رداکشن فک)
اگر فک به طور کامل در رفته باشد، پزشک متخصص با استفاده از روشهای دستی، فک را به موقعیت صحیح خود بازمیگرداند. این فرآیند ممکن است نیاز به بیحسی موضعی یا آرامبخش داشته باشد تا درد و تنش بیمار کاهش یابد.
استفاده از باند یا اسپلینت (ثابتسازی فک)
پس از جا انداختن فک، پزشک ممکن است از باندهای مخصوص یا اسپلینت برای ثابت نگه داشتن فک استفاده کند. این کار به بهبود و جلوگیری از جابهجایی مجدد فک کمک میکند.
داروهای ضد التهاب و مسکن
برای کنترل درد و کاهش التهاب پس از جا انداختن فک، پزشک ممکن است داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (مانند ایبوپروفن) یا مسکنهای قویتری تجویز کند.
استفاده از کمپرس یخ
استفاده از کمپرس یخ میتواند به کاهش تورم و درد در محل دررفتگی کمک کند. بهتر است یخ را به مدت 10 تا 20 دقیقه روی محل آسیبدیده قرار دهید.
فیزیوتراپی
در برخی موارد، پس از جا انداختن فک، پزشک ممکن است تمرینهای فیزیوتراپی برای تقویت عضلات فک و جلوگیری از دررفتگی مجدد توصیه کند.
استراحت دادن به فک
پس از درمان، باید از باز کردن بیش از حد دهان، جویدن غذاهای سفت و حرکتهای ناگهانی فک پرهیز کرد تا به فک فرصت ترمیم و استراحت داده شود.
جراحی (در موارد شدید)
اگر دررفتگی فک مکرر اتفاق بیفتد یا ساختارهای فک آسیبدیده باشند، ممکن است نیاز به جراحی برای اصلاح موقعیت فک یا تقویت عضلات و رباطهای اطراف آن باشد.
علائم در رفتگی فک بالا
در رفتگی فک بالا (Maxillary dislocation) نسبت به در رفتگی فک پایین بسیار نادرتر است؛ زیرا استخوان فک بالا به صورت ثابت به جمجمه متصل است و تحرک کمتری دارد. در اکثر مواردی که مشکل به فک بالا نسبت داده میشود؛ معمولاً به شکستگی یا آسیبهای دیگر اشاره دارد. اما اگر به هر دلیلی در مفصلها یا استخوانهای اطراف فک بالا در رفتگی رخ دهد، میتواند به علائم زیر منجر شود:
- درد شدیدی در اطراف فک بالا، بینی، یا گونهها احساس میشود.
- تغییرات قابل مشاهده در ساختار صورت و عدم توازن بین فکها ممکن است دیده شود.
- تورم، التهاب یا کبودی در ناحیه فک بالا و اطراف بینی و گونهها مشاهده میشود.
- در برخی موارد، به ویژه اگر آسیب شدید باشد یا با شکستگی همراه باشد؛ ممکن است خونریزی از دهان یا بینی رخ دهد.
- در رفتگی یا آسیب شدید به فک بالا ممکن است باعث انسداد راههای هوایی یا مشکلات تنفسی شود.
در رفتگی فک بالا به دلیل ارتباط نزدیک با ساختارهای حساس دیگر در سر و صورت، ممکن است پیچیدهتر از در رفتگی فک پایین باشد و نیاز به مراقبتهای تخصصی بیشتری دارد. لذا در صورت وجود مشکلات تنفسی یا خونریزی شدید، فرد باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کند.
عکس فک در رفته
در تصویر زیر، یک نمای آناتومیک از فک پایین دررفته را مشاهده میکنید. این تصویر نشان میدهد که استخوان فک از محل طبیعی خود در مفصل گیجگاهی-فکی (TMJ) خارج شده و منجر به جابجایی فک شده است.
در رفتگی فک هنگام خمیازه
در رفتگی فک هنگام خمیازه یک اتفاق نادر است که میتواند در برخی افراد رخ دهد. در این حالت، فک بیش از حد باز شده و از محل طبیعی خود در مفصل فکی-گیجگاهی (TMJ) خارج میشود. این اتفاق به دلیل باز شدن ناگهانی و شدید دهان رخ میدهد؛ به ویژه در افرادی که ممکن است مفصل فک ضعیفتر یا مشکلات ساختاری در TMJ داشته باشند.
دلایل در رفتگی فک هنگام خمیازه کشیدن می تواند به دلایل زیر باشد:
- باز شدن بیش از حد دهان
- ضعف یا ناپایداری مفصل فکی-گیجگاهی
- برخی افراد به طور طبیعی مفاصل شلتری دارند و این مسئله ممکن است باعث افزایش احتمال در رفتگی فک شود.
اما علائم در رفتگی فک بعد از خمیازه کشیدن عبارت است از:
- ناتوانی در بستن دهان پس از خمیازه
- درد شدید در ناحیه فک یا گوش
- احساس جابجایی غیرطبیعی فک
- صدای کلیک یا ترکیدن در هنگام تلاش برای بستن دهان
- تورم یا التهاب در ناحیه فک
- فک پایین به جلو آمده و جلوتر از فک بالا قرار گرفته
- خارج شدن بزاق از دهان به دلیل باز ماندن دهان
در صورتی که با علائم بالا رو به رو شدید اقدامات فوری لازم است که انجام دهید. اگر فک شما هنگام خمیازه در رفت، باید سریعاً به پزشک یا دندانپزشک مراجعه کنید. معمولاً پزشک میتواند فک را به محل طبیعی بازگرداند؛ اما تلاش برای جا انداختن فک بدون کمک متخصص ممکن است خطرناک باشد.
اقدامات پیشگیرانه ای که می تواند بروز این عوارض را کاهش دهد عبارتند از:
- سعی کنید هنگام خمیازه، دهان را زیاد باز نکنید.
- تقویت مفصل فکی-گیجگاهی (تمرینات خاصی برای تقویت مفصل فک انجام دهید)
- پرهیز از خمیازههای شدید
معمولا برای دررفتگی فک هنگام خمیازه کشیدن، دندانپزشک یا جراح فک و صورت میتواند با جا انداختن فک، آن را درمان کند. این کار به صورت سرپایی و با دست انجام میشود:
- ابتدا دهان بیمار به آرامی باز میشود.
- پزشک انگشت شست خود را داخل دهان و روی دندانهای عقبی قرار میدهد.
- باقی انگشتان زیر فک بیمار قرار گرفته و آن را ثابت نگه میدارند.
- پزشک به آرامی استخوان فک پایین را سر جای خود برمیگرداند.
- در برخی موارد، پزشک از باند بارتون (Barton bandage) برای محدود کردن حرکات فک و تسریع درمان استفاده میکند.
در موارد شدید ممکن است نیاز به جراحی یا درمانهای تخصصیتر باشد. اگر فکر میکنید دچار در رفتگی فک شدهاید؛ توصیه میشود سریعاً به پزشک مراجعه کنید تا از آسیبهای بیشتر جلوگیری شود.
چگونه فک در رفته را جا بیندازیم؟
دررفتگی فک که معمولا در فک پایین اتفاق می افتد؛ میتواند بسیار دردناک و آزاردهنده باشد. اگر با دررفتگی فک مواجه شدید، این موارد را رعایت کنید:
- آرامش خود را حفظ کنید.
- برای کاهش ورم و درد، میتوانید روی ناحیه فک یخ بگذارید.
- فک نباید تکان داده شود یا فشاری به آن وارد شود.
- تلاش برای جا انداختن فک توسط خود فرد یا اطرافیان میتواند باعث آسیب بیشتر شود.
- مهمترین اقدام، مراجعه فوری به اورژانس یا متخصص است. پزشک با تکنیکهای مناسب فک را در محل صحیح خود قرار میدهد.
نکته مهم: جا انداختن فک توسط خود فرد یا فردی که مهارت ندارد؛ میتواند آسیبهای بیشتری به فک وارد کند. بنابراین، حتما به متخصص مراجعه کنید. در صورت مکرر شدن دررفتگی فک، ممکن است نیاز به بررسیهای دقیقتر و انجام درمانهای تخصصیتر باشد.
درمان خانگی دررفتگی فک
در ادامه، روشهای خانگی و تمرینات مفید برای درمان دررفتگی فک ارائه شده است:
- میتوانید از کمپرس گرم برای شل کردن عضلات فک و کاهش درد استفاده کنید.
- کمپرس سرد میتواند به کاهش تورم و تسکین درد کمک کند.
- داروهای ضد التهابی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن میتوانند به کاهش درد و التهاب کمک کنند.
- از غذاهای نرم مانند سوپ، پوره، و ماست استفاده کنید تا فشار کمتری به فک وارد شود.
- از جویدن آدامس، خمیازه کشیدن زیاد و مصرف مواد غذایی سفت پرهیز کنید.
همچنین تمرینات زیر برای جا انداختن فک می تواند مناسب باشد:
- زبان را به سقف دهان فشار دهید و در این حالت نفس بکشید. این کار را ۶ بار و هر بار به مدت ۶ ثانیه تکرار کنید.
- زبان را روی سقف دهان نگهدارید و آرام دهان خود را باز کنید بدون اینکه زبان از جای خود حرکت کند. این تمرین را نیز ۶ بار تکرار کنید.
- دو انگشت را زیر چانه قرار دهید و آرام دهان خود را باز و بسته کنید تا عضلات اطراف فک تقویت شوند.
- انگشت شست خود را روی دندانهای پایینی قرار دهید و آرام فک را فشار دهید تا حرکت کند. این کار را ۱۰ مرتبه تکرار کنید.
توجه داشته باشید که: این نکات و روشها میتوانند به عنوان درمانهای خانگی مؤثر باشند؛ اما توجه داشته باشید که مراجعه به متخصص در زمان های بحرانی همیشه ضروری است.
برای دررفتگی فک به چه دکتری مراجعه کنیم؟
برای درمان دررفتگی فک، بهترین گزینه مراجعه به جراح فک و صورت یا تخصص دهان، فک و صورت است. این پزشکان متخصص در زمینه مشکلات و آسیبهای فک، دهان و صورت هستند و میتوانند بهطور حرفهای دررفتگی فک را تشخیص و درمان کنند.
دکتر مهدی ابریشمی متخصص جراحی تروماهای فک و صورت در اصفهان می توانند در این زمینه به شما کمک کنند. اگر دسترسی به جراح فک و صورت ندارید؛ اورژانس بیمارستان یا دندانپزشک نیز میتواند بهعنوان گزینه اولیه برای درمان دررفتگی فک کمک کند و سپس شما را به متخصص مربوطه ارجاع دهد.
در پایان
دررفتگی فک به معنای تغییر مکان فک تحتانی است که معمولاً به دلیل آسیب یا فشار بیش از حد به مفصل گیجگاهی (TMJ) اتفاق میافتد. این وضعیت میتواند باعث درد شدید و ناتوانی در بستن دهان شود. از علائم دررفتگی فک می توان به درد شدید در ناحیه فک و صورت، ناتوانی در بستن دهان یا حرکت دادن آن و … اشاره کرد. دلایل شایع دررفتگی فک می تواند شامل ضربه مستقیم به صورت (مانند تصادف یا ورزشهای رزمی)، باز کردن دهان بیش از حد (مثلاً هنگام خمیازه کشیدن) و گاز زدن به غذاهای سفت باشد.
